Bệnh võng mạc trẻ sinh non tại Việt Nam: Gánh nặng thầm lặng và lời kêu gọi hành động

Mỗi năm tại Việt Nam, hơn 1,4 triệu trẻ chào đời, trong đó khoảng 10% là sinh non. Với những em bé phải nằm trong lồng ấp, đôi mắt mong manh ấy đối diện với một sát thủ thầm lặng mang tên 'bệnh võng mạc trẻ sinh non' (ROP). Cứ 10 trẻ sinh non thì có 1-3 em có thể mắc bệnh này, nhưng nếu không được sàng lọc và điều trị kịp thời, các em sẽ phải sống trong bóng tối vĩnh viễn. Đáng lo ngại, Việt Nam vẫn chưa có một chương trình sàng lọc quốc gia bắt buộc nào cho nhóm đối tượng nguy cơ cao này.

Hãy cùng chúng tôi phân tích sâu về thực trạng, nguyên nhân và những rào cản khiến ROP đang trở thành một gánh nặng y tế thầm lặng, đồng thời đề xuất các giải pháp khả thi để cứu đôi mắt cho hàng nghìn trẻ em mỗi năm.

Sự thật đau lòng tại các phòng sơ sinh

Trong một nghiên cứu sơ bộ tại Bệnh viện Nhi Đồng 1, một trong những trung tâm điều trị sơ sinh lớn nhất cả nước, tỷ lệ trẻ sinh non bị ROP trong các ca nặng có thể lên đến 30%. Tại Bệnh viện Mắt Trung ương, số trẻ đến khám vì ROP tăng đều theo từng năm, nhưng phần lớn bệnh nhi đến khi bệnh đã ở giai đoạn muộn, khó can thiệp.

Điều khiến các bác sĩ lo lắng không chỉ là con số mà còn là sự chênh lệch khủng khiếp giữa nguy cơ và khả năng tiếp cận sàng lọc. Trong khi các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM đã có thiết bị hiện đại và đội ngũ bác sĩ chuyên khoa, thì ở các tỉnh lẻ, hầu hết trẻ sinh non hoàn toàn không được khám mắt sau khi xuất viện. Hệ quả là hàng nghìn trẻ rơi vào cảnh mù lòa chỉ vì thiếu một buổi khám đúng thời điểm.

ROP là một bệnh lý tăng sinh mạch máu võng mạc ở trẻ sinh non, thường xuất hiện trong 4-6 tuần sau sinh. Nếu được phát hiện ở giai đoạn sớm, việc điều trị bằng laser hoặc tiêm thuốc ức chế VEGF có thể giúp bảo tồn thị lực. Nhưng nếu bỏ lỡ 'cửa sổ vàng' này, bệnh sẽ tiến triển nhanh chóng, gây bong võng mạc và mù lòa không hồi phục.

Vì sao Việt Nam đang đối mặt với 'dịch' ROP?

Câu trả lời nghe nghịch lý: chính nhờ tiến bộ y học mà tỷ lệ cứu sống trẻ sinh non ngày càng tăng, nhưng đồng nghĩa với việc số trẻ có nguy cơ mắc ROP cũng tăng theo. Nếu như trước đây, những em bé sinh non dưới 28 tuần hiếm khi sống sót, thì nay các đơn vị hồi sức sơ sinh hiện đại có thể giúp các em vượt qua cửa tử. Tuy nhiên, sự sống sót đó lại kéo theo một hệ lụy chưa được giải quyết thỏa đáng:

• Quản lý oxy chưa chuẩn hóa: Nhiều bệnh viện tuyến tỉnh và trung ương sử dụng oxy liệu pháp chưa bài bản, dễ dẫn đến tình trạng oxy máu dao động, làm tăng nguy cơ mắc ROP. Trên thế giới, thiếu kiểm soát oxy được xem là nguyên nhân hàng đầu.
• Thiếu khuyến cáo bắt buộc: Dù Bộ Y tế đã có hướng dẫn về chăm sóc mắt cho trẻ sinh non tại một số bệnh viện, nhưng chưa có thông tư hay luật quy định bắt buộc sàng lọc ROP trên toàn quốc. Việc sàng lọc phụ thuộc nhiều vào ý thức của từng cơ sở y tế và bác sĩ điều trị.
• Thiếu nhân lực chuyên khoa: Cả nước chỉ có vài trăm bác sĩ chuyên khoa võng mạc nhũ nhi, chủ yếu tập trung tại hai trung tâm lớn. Trong khi đó, để sàng lọc hết số trẻ sinh non cả nước cần khoảng gấp 5 lần số nhân lực hiện tại.
• Nhận thức của gia đình còn hạn chế: Nhiều phụ huynh chủ quan, không biết con mình có nguy cơ mù lòa, hoặc không được hướng dẫn đưa trẻ đi khám mắt định kỳ.

Hệ thống y tế đang quá tải và thiếu đồng bộ

Nhìn vào bức tranh tổng thể, Việt Nam đang ở giai đoạn sơ khai trong việc xây dựng hệ thống sàng lọc ROP toàn diện. Sự phối hợp giữa khoa nhi, khoa sản và khoa mắt còn rời rạc. Cần phải có một cơ chế chuyển tuyến tự động: mỗi bệnh viện có khoa sinh non cần phải lập danh sách trẻ đủ điều kiện sàng lọc và chuyển lên các trung tâm chuyên khoa trong vòng 4 tuần sau sinh, như cách mà các nước phát triển đang làm.

Chi phí cho một ca điều trị laser dao động từ 3-5 triệu đồng, chưa tính chi phí đi lại cho gia đình, khiến nhiều gia đình khó khăn chần chừ, dẫn đến bỏ lỡ thời điểm điều trị. Nếu nhà nước không có cơ chế hỗ trợ bảo hiểm y tế, mọi kêu gọi đều chỉ mang tính lý thuyết.

Quan điểm trái chiều: Có đáng để ồn ào?

Một số chuyên gia cho rằng việc đưa ROP thành bệnh bắt buộc sàng lọc toàn quốc sẽ gây quá tải cho hệ thống vốn đã eo hẹp. Họ chỉ ra rằng không phải trẻ sinh non nào cũng bị ROP, và phần lớn trường hợp nhẹ có thể tự khỏi mà không cần can thiệp. Chi phí sàng lọc hàng loạt sẽ tốn kém, trong khi nguồn lực nên tập trung vào các vấn đề y tế cấp bách hơn như bệnh truyền nhiễm hay suy dinh dưỡng.

Tuy nhiên, lập luận này đi ngược lại các bằng chứng toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, ROP là một trong những nguyên nhân gây mù lòa có thể phòng tránh được ở trẻ em tại các nước có thu nhập trung bình, khi tỷ lệ sống sót của trẻ sinh non tăng lên. Nếu không hành động, Việt Nam sẽ rơi vào 'cái bẫy ROP' mà nhiều quốc gia đã mắc phải: tốn kém hơn rất nhiều để chữa trị cho trẻ mù lòa suốt đời so với chi phí cho một lần khám sàng lọc.

Thực tế, chi phí sàng lọc bằng đèn soi đáy mắt chỉ khoảng 100.000-200.000 đồng cho mỗi lần khám, rẻ hơn rất nhiều so với chi phí điều trị laser hay chăm sóc trẻ mù lòa trong nhiều thập kỷ. Con số này là quá rõ ràng nếu chúng ta nhìn vào lợi ích kinh tế lâu dài.

Đã đến lúc không thể trì hoãn

Bức tranh ROP tại Việt Nam không phải là một thảm họa sắp xảy ra mà là một sự im lặng bị bỏ quên trong một thời gian dài. Chúng ta có thể đang cầm trong tay chìa khóa để cứu hàng nghìn trẻ em khỏi bóng tối, nhưng chưa ai tra nó vào ổ khóa. Các chuyên gia kiến nghị:

1. Bộ Y tế nhanh chóng ban hành Thông tư bắt buộc khám mắt cho toàn bộ trẻ sinh non dưới 34 tuần hoặc cân nặng dưới 1800g, với lộ trình từ 2026.
2. Xây dựng mạng lưới sàng lọc tại các bệnh viện tuyến tỉnh, trang bị máy soi đáy mắt gián tiếp và đào tạo nhân lực.
3. Đưa gói sàng lọc ROP vào danh mục bảo hiểm y tế, giảm gánh nặng tài chính cho gia đình.
4. Tăng cường truyền thông, phổ biến kiến thức cho các bà mẹ có con sinh non, hướng dẫn đưa con đi khám mắt khi xuất viện.

Việt Nam đã có nhiều thành công trong việc kiểm soát các bệnh gây mù như đục thủy tinh thể, glôcôm, nhưng với ROP, chúng ta đang tụt hậu so với các nước như Thái Lan, Malaysia. Đã đến lúc để các cấp quản lý nhìn nhận ROP không chỉ là vấn đề của ngành nhãn khoa, mà là một phần trách nhiệm của toàn hệ thống y tế và xã hội. Đôi mắt trẻ thơ không thể chờ đợi, và càng không có quyền bị lãng quên.