Cột trống trên bảng thống kê: dữ liệu bóng chuyền nữ Việt Nam đang thất lạc ở đâu

Cột trống trên bảng thống kê: dữ liệu bóng chuyền nữ Việt Nam đang thất lạc ở đâu Ở Ninh Bình, sau tiếng còi kết thúc set bốn, tôi xuống khu vực bàn thư ký xin bản thống kê trận đấu. Tờ A4 có mười hai dòng tên và chín cột. Cột thứ bảy — hiệu suất tấn công — trống từ đầu đến cuối. Cô gái ngồi sau bàn, khoảng hai mươi tuổi, mặc áo khoác của ban tổ chức, nói với tôi rằng cô chỉ ghi những gì huấn luyện viên yêu cầu, và không ai yêu cầu cột ấy. Tôi hỏi tiếp: vậy ai ghi số điểm của từng pha đập? Cô chỉ vào chiếc điện thoại trên bàn. Một nhóm sinh viên tình nguyện, mỗi người một máy, mỗi người một cách ghi. Người ghi "đập", người ghi "tấn công", người viết tắt "TK". Cuối trận, ba bộ số khác nhau được gửi vào ba nhóm chat khác nhau. Không bộ nào gặp bộ nào. Tôi vào sân bằng cửa phụ, nhưng viết về trận đấu bằng cả trái tim. Và ở cửa phụ, tôi nhìn thấy một hệ thống dữ liệu được dựng bằng thiện chí, không được dựng bằng quy chuẩn. Trong mười năm trở lại đây, bóng chuyền nữ Việt Nam chưa bao giờ được nói tới nhiều như hiện nay. Đội tuyển quốc gia gặt huy chương ở đấu trường khu vực và châu lục, góp mặt ở những giải đấu mà trước đây chỉ là mục tiêu trên giấy. Những cái tên như Trần Thị Thanh Thúy, Nguyễn Thị Bích Tuyền, Hoàng Thị Kiều Trinh bước ra khỏi biên giới và xuất hiện trên các bản tin nước ngoài. Thanh Thúy sang Nhật Bản thi đấu chuyên nghiệp, rồi tới Thổ Nhĩ Kỳ — lộ trình mà mười lăm năm trước không ai dám nghĩ tới cho một vận động viên bóng chuyền nữ Việt Nam. Đi kèm với sự chú ý ấy là một kỳ chuyển nhượng ồn ào hơn mọi kỳ chuyển nhượng trước. Các câu lạc bộ trong nước chi tiền cho ngoại binh, các ông bầu gọi điện cho nhau lúc mười một giờ đêm, người đại diện đăng ảnh có mặt ở Bangkok mà không nói đến để làm gì. Mùa hè trống rỗng dạy tôi: tin nóng không ngủ, chỉ chờ cuộc gọi nửa đêm. Nhưng có một thứ không ồn ào, và nó không xuất hiện trong bất kỳ cuộc gọi nào: hồ sơ năng lực thi đấu của chính các vận động viên nữ Việt Nam. Không phải hồ sơ y tế, không phải lý lịch. Mà là dữ liệu — thứ mà mọi nền bóng chuyền chuyên nghiệp trên thế giới dùng để định giá một con người. Tôi có thói quen bắt đầu mọi bài viết về một vận động viên nữ bằng câu hỏi: cô ấy được trả bao nhiêu, và cuộc sống ngoài sân của cô ấy thế nào. Thói quen ấy hình thành từ một phát hiện tình cờ nhiều năm trước, khi tôi tìm ra rằng một tuyển thủ trẻ hoàn toàn không có hợp đồng chuyên nghiệp, chỉ nhận trợ cấp và tự chi trả chi phí tập luyện. Từ đó, tôi không bao giờ viết về một vận động viên nữ mà bỏ qua trạng thái hợp đồng và thu nhập của cô ấy. Bản hợp đồng bị lãng quên thường nói thật nhiều hơn bản hợp đồng được ca ngợi. Ở Việt Nam, tôi hỏi câu hỏi thứ nhất và nhận được những câu trả lời rất khác nhau. Nhưng khi tôi hỏi câu hỏi thứ hai — hiệu suất tấn công của cô ấy mùa trước là bao nhiêu — gần như mọi người đều im lặng. Bóng chuyền nữ Việt Nam đang tồn tại một nghịch lý cấu trúc: lượng khán giả tăng, lượng tiền vào tăng, lượng dữ liệu gần như đứng yên. Hãy tách nghịch lý ấy thành ba lớp. Lớp thứ nhất là ghi nhận. Ở phần lớn các giải trong nước, người làm thống kê không phải nhân sự chuyên trách được đào tạo. Họ là sinh viên thể dục thể thao, là tình nguyện viên của ban tổ chức, là thành viên ê-kíp của một đội được phân công thêm việc. Tiêu chí tuyển chọn thường là "có mặt" và "biết bóng chuyền", không phải "đã được huấn luyện về quy chuẩn thống kê". Hệ quả là cùng một pha bóng, hai người ghi ra hai kết quả. Một pha đập bị chắn bật ra ngoài được người này ghi là lỗi tấn công, người kia ghi là điểm cho đội phòng thủ. Cả hai đều đúng theo cách hiểu của mình, và không ai đúng theo quy chuẩn, bởi quy chuẩn chưa từng được viết ra ở dạng bắt buộc. Lớp thứ hai là lưu trữ. Kết quả trận đấu được công bố. Tỉ số các set được công bố. Nhưng bảng dữ liệu chi tiết — số pha tấn công, số điểm chắn, số phát bóng ăn điểm trực tiếp, tỉ lệ chuyền một hoàn hảo — hầu như không tồn tại ở dạng công khai và có thể tra cứu. Nó nằm trong sổ tay huấn luyện viên, trong điện thoại của trợ lý, trong một tệp bảng tính mà ba người biết mật khẩu. Không có cơ sở dữ liệu tập trung, không có mã định danh cầu thủ, không có cách nào so sánh một vận động viên của mùa này với chính cô ấy của ba mùa trước. Lớp thứ ba là sử dụng, và đây là nơi mọi thứ đổ vỡ. Khi không có dữ liệu công khai, việc định giá một vận động viên chuyển từ đo lường sang quan hệ. Câu lạc bộ biết cầu thủ qua người giới thiệu. Người đại diện định giá qua cảm nhận và qua việc đội nào đang cần. Nhà báo viết về cầu thủ bằng những gì mình nhớ được từ khán đài. Và tuyển quốc gia, ở một số thời điểm, chọn người bằng mắt — điều không hề tệ nếu con mắt ấy thuộc về một huấn luyện viên giỏi, nhưng rất rủi ro khi nó là tiêu chuẩn duy nhất của cả một hệ thống. Điều đáng nói là các đội đều có số. Họ ghi chép. Trợ lý của những câu lạc bộ mạnh làm việc này rất cẩn thận, có khi cẩn thận hơn cả một vài giải chuyên nghiệp trong khu vực. Nhưng những con số ấy ở lại trong phòng họp. Chúng phục vụ một trận đấu, không phục vụ một sự nghiệp. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu trong nước của tôi, khoảng cách này không nằm ở công nghệ. Nhật Bản công bố thống kê chi tiết của V.League trong vòng vài giờ sau tiếng còi mãn cuộc, với định nghĩa thống nhất cho từng loại pha bóng. Các giải châu Âu còn đi xa hơn, gắn mỗi vận động viên với một hồ sơ số đi theo cô ấy qua từng câu lạc bộ. Việt Nam không thiếu điện thoại thông minh, không thiếu bảng tính, không thiếu người hiểu bóng chuyền. Việt Nam thiếu một văn bản quy định rằng con số phải được ghi theo cùng một cách, ở mọi giải, ở mọi cấp. Hệ quả nghiêm trọng nhất không nằm ở chuyển nhượng, mà ở chấn thương. Không có dữ liệu khối lượng vận động và dữ liệu hồi phục, không ai biết chính xác một vận động viên đã chơi bao nhiêu pha bóng trong hai tuần. Và khi không biết, người ta dùng trực giác — trực giác của huấn luyện viên, của bác sĩ, của chính cầu thủ. Đòi hỏi một vận động viên "chứng minh bản thân" ngay ở trận tái xuất là một cách đặt cược không cần thiết, và tỉ lệ tái chấn thương sẽ luôn cao hơn ở những nơi không có số. Đến đây, cách giải thích quen thuộc là: bóng chuyền nữ Việt Nam thiếu dữ liệu. Tôi cho rằng cách giải thích ấy sai, và cái sai ấy khiến chúng ta sửa nhầm chỗ. Vấn đề không phải thiếu dữ liệu. Vấn đề là dữ liệu đang bị giữ riêng. Một câu lạc bộ có thể nói chính xác chủ công của mình đạt hiệu suất bao nhiêu trong set bốn, nhưng con số ấy không đi ra khỏi phòng họp. Người đại diện có thể trích dẫn những con số không ai kiểm chứng được. Nhà báo không có gì để trích dẫn nên viết bằng tính từ. Và khán giả, khi không có số, sẽ tin vào cảm giác — mà cảm giác trong bóng chuyền nữ thường bị dẫn dắt bởi vài pha bóng đẹp thay vì bởi toàn bộ mùa giải. Tiếng ồn chuyển nhượng không sinh ra từ sự thiếu hiểu biết. Nó sinh ra từ sự bất đối xứng: một số người biết, phần còn lại đoán. Nghịch lý thứ hai nằm ở chỗ hệ thống hiện tại không thiếu người làm, mà thiếu sự thừa nhận người làm. Những người ghi thống kê — phần lớn là nữ, phần lớn còn trẻ, phần lớn không được trả tiền — chính là hạ tầng vô hình của môn thể thao này. "vô hình" ở đây không phải một cách nói văn chương. Đó là mô tả kỹ thuật: họ không có tên trong bất kỳ báo cáo nào, không có chức danh, không có lộ trình nghề nghiệp. Khi một giải đấu muốn nâng chất lượng dữ liệu, họ không có ai để nâng, bởi người làm tốt nhất đã rời đi sau hai mùa vì không nhận được một đồng nào. Nghịch lý thứ ba liên quan trực tiếp đến chuyển nhượng. Chúng ta đang nói rất nhiều về ngoại binh, về tiền, về những thương vụ được cho là lớn. Nhưng trong một thị trường không có thước đo công khai, giá trị của một vận động viên nữ Việt Nam không được xác lập bởi năng lực thi đấu của cô ấy, mà bởi mức độ hiện diện của cô ấy trong các cuộc trò chuyện. Người chơi tốt ở đội yếu, người chơi tốt nhưng ít nói, người chơi tốt nhưng không có người đại diện biết cách bán mình — tất cả đều bị định giá thấp hơn thực tế. Khoản thiệt ấy không xuất hiện trong bất kỳ bảng cân đối nào. Cũng cần nói thẳng về một cách sửa sai đang được đề xuất: mua một nền tảng thống kê nước ngoài về dùng. Công cụ không tạo ra dữ liệu. Người được đào tạo mới tạo ra dữ liệu. Một phần mềm nhập khẩu chạy trên những con số do tình nguyện viên chưa qua huấn luyện gõ vào sẽ chỉ làm cho sai số trông chuyên nghiệp hơn. Không cần một hệ thống hoàn hảo để bắt đầu. Cần một cột không được để trống: hiệu suất tấn công, số điểm chắn, tỉ lệ chuyền một — và một cơ sở dữ liệu công khai, nơi mỗi vận động viên nữ có một mã định danh đi theo cô ấy suốt sự nghiệp. Cần trả tiền cho người ghi số, và ghi tên họ vào báo cáo. Ngày mà một chủ công ở giải quốc gia có thể mở điện thoại và tra được hiệu suất của chính mình qua từng mùa, chuyển nhượng ở bóng chuyền nữ Việt Nam sẽ bớt ồn ào và bớt bất công cùng lúc. Ai đang giữ những con số ấy, và vì sao họ chưa đưa chúng ra ánh sáng?